Bölüm 3:

ANG Vakfı ve Macahel Arıcılık A.Ş.’nin Damızlık Orta Anadolu Arısı Çalışmaları:

1. Orta Anadolu’nun Coğrafyası, İklimi, Flora yapısı ve Koloni Varlığı:

Orta Anadolu bozkırı doğuda Erzincan ve Tunceli dağları ile Doğu Anadolu’nun yaylalarından, batıda Afyon, Uşak yükseltileri ile Ege Bölgesinden ayrılmakta; kuzeyde Karadeniz Dağları, güneyde Toros Dağları ile çevrili, yüksekliği ortalama 1000 m. olan kapalı bir coğrafyadır. Kışın soğuk ve donlu, yazın kurak ve sıcak bir bozkırdır. Orta Anadolu genelde kış ve ilkbaharda yağışlı olur. Yaz ve sonbahar ayları kurak geçer. Arıların yararlandığı doğal flora nisanda başlar haziranda sararır. Önemli arı florası: Çiğdem, Ballıbaba, Hardal, Üçgül, Kekik, Geven, Karaçalı ve değişik tür dikenlerdir. Karadeniz ve Toros Dağları’nın Orta Anadolu’ya bakan yamaçlarında Yabani Fiy ve Adaçayları önemli ballı bitkileri oluşturmaktadırlar. Orta Anadolu’da bulunan 17 ilde toplamda 500 bin koloninin olduğu tahmin edilmektedir.

2.Anadolu Arısının (Orta Anadolu) Verim ve Davranış Özellikleri:

Anadolu arısını çalışan ilk kişi Bodenhaimer’dir. Bodenhaimer 1940’lı yıllarda Türkiye’de yaşamış, Orman ve Tarım Bakanlıkları’nda entomoloji bölümlerini kurmuştur. Özellikle Orta Anadolu’da pek çok arılığı inceleyerek bulgularını bir kitapta toplamıştır. Anadolu Arıları’nın verim ve davranışlarını Anadolu’ya düzenlediği geziler sırasında ve İngiltere koşullarında inceleyen B. Adam (1983), Anadolu arısını, çoğu ırkın her birinde ayrı bulunan iyi özelliklerin bileşimine sahip değerli bir ırk olarak tanımlamaktadır. Adam’ın (1983) tanımlamalarına göre; Anadolu arıları çok tutumludurlar ve her zaman kovanda stok bal bulundurmak amacıyla nektar akımının kıt olduğu dönemlerde yavru yetiştirme etkinliğini azaltmaktadırlar. Akdeniz Bölgesi arısı Anadolu arıları içinde en az tutumlu olanıdır. Kafkas Arısı ve Anadolu Arıları’nın mizacında kuzeyden güneye doğru bir değişim vardır; kuzeydekiler sakin, güneydekiler hırçındır. Yazar, Anadolu arılarının kışlama yeteneğinin, bildiği tüm ırklardan üstün olduğunu açıklamakta, ayrıca yön belirleme duyularının çok gelişmiş olduğunu ve Anadolu ana arılarının çok uzun ömürlü olduğunu bildirmektedir. Adam’a göre çiftleşme uçuşunda Anadolu erkekleri kayıp oranının düşüklüğü Anadolu arılarının yön belirleme duyularının iyi olmasından kaynaklanmaktadır. Anadolu arılarının iyi olmayan özellikleri ise, parazite duyarlılığı, funda balını olgunlaştıramaması, oğul eğiliminin yüksekliği, petekleri birbirine bağlamasıdır. Buckfast Hibritinin oluşmasında kullanılan Anadolu baba hattı Anadolu arısının öneminin kanıtıdır.

3. ANG Vakfının Orta Anadolu Bal Arısını Belirleme, Koruma ve Yaygınlaştırma TAGEM / 12 / AR-GE / 15 Projesi Çalışmaları.

Materyal ve Yöntem        

Kaplan Deresi İzole Koruma Arılığı

Orta Anadolu Arısı arılığı, Orman ve Su İşleri Bakanlığı’nın izni ile orman mülkiyetindeki bir alanda kurulmuştur. Kızılcahamam, Kırkırca köyü, Kaplan Deresi kanyonunun taban kotlarında batıyamaçta 10 dekarlık bir alandadır. Arılık Kırkırca köyüne 5 km, Özçaltı köyüne 4 km mesafededir. Özçaltı köyünde balarısı kolonileri bulunmamaktadır. Kırkırca Köyü’nün arılıktan çok yüksek kotta olması nedeni ile izolasyon açısından bir sorun yaşanmamaktadır. Kaplan Deresi arılığı tam izole bir arılıktır. Bu arılıkta doğal olarak döllenen ana arılar sadece Orta Anadolu erkek arılarıyla döllenmektedir. Arılığın elektrik ve aydınlanması için 5 KW’ lık bir güneş enerji sistemi kurulmuş, sistem arılığa dere kotundan su basan pompaya da enerji sağlamaktadır. Kırkırca köyünden arılığa ulaşım sağlamak için 5 km yol yapılmış ve yolun kaplaması sağlanmıştır. Arılığı ayılardan korumak için yüksek kafes telli ve üstte jilet telli çitle çevrilmiştir.

Materyal

Birinci Nesil Orijinal Orta Anadolu Kolonilerinin Temini

Birinci nesil Orta Anadolu Kolonileri Sakarya Nehri havzasından temin edilmişlerdir. Arı Irklarının ve ekotiplerinin oluşmasında büyük nehir havzalarının su toplama alanları önemlidir. Arıların sezonun sonuna doğru çıkardıkları doğal oğullar nehrin su havzasının üst kotlarına doğru uçtuklarından bir nehir havzasının kolonileri birbirlerine daha çok benzemektedirler.  Sakarya nehri ve kolları Orta Anadolu’nun büyük bir kısmını kapladığından temin edilen koloniler oldukça büyük bir alanın benzer kolonileridirler. Önce Sakarya nehri havzasındaki Ankara İlçelerinde (Harita) gezginci arıcıların gitmediği ücra yerlerdeki 20 geleneksel arılık bulunmuştur. 20 arılıktan alınan işçi arı örneklerinde özellikle renk açısından homojenlik aranmıştır. Homojen olmayan arılıklar elemine edilmişler.  Homojenlik olan beş arılıktan araştırma kolonileri alınmıştır. Koloniler 4 ayrı köyden 5 ayrı arılıktan alınmıştır. Toplam birinci nesil koloniler, her arılıktan 10 ar adet olmak üzere 50 adettir.

Güdül ilçesi Taşören Köyü:

Koloni alınan arılık köyden 3 km uzakta Kirmir Çayı kanyonundadır. Arılık elli yıl önce kurulmuştur arılığa yol bulunmamaktadır. Arılığa ancak yürüyerek gidilebilmektedir. Arılık sepet kovanlardan oluşmaktadır. Bu arılıkta da 50 koloni bulunmaktaydı. Bu arılıklar bugünkü sahiplerine babaları veya dedelerinden kalmış arılıklardır. Hiç birisine dışarıdan koloni getirilmemiştir. Bu arılıklara dışarıdan ana arı getirilmemiştir. Bu sepet kovanlara dışarıdan getirilecek ana arıların uygulama şansıda bulunmamaktadır.

Orijinal Anadolu Arılığı Güdül/Taşören

Beypazarı ilçesi Oymaağaç Köyü:

İki ayrı arılıktan alınmıştır. Her iki arılık birbirlerinden uzakta ve köy dışında bulunmaktadır. Arılıklardaki kolonilerin tamamı geleneksel sepet kovanlardaki kolonilerden oluşmuştur. Bu arılıklarda 75 şer koloni vardı. Bu köydeki arılarla daha önce Prof. Vasfi Gencer çalışmıştır. Gencer’in bulguları ile bizim tespit ettiğimiz bulguları karşılaştırma açısından önemli bir fırsat olmuştur.

Anadolu Arısının Temin Edildiği Beypazarı Oymaağaç Arılığı

Beypazarı İlçesi Kapullu Köyü:

Arılık köyden 2,5 km uzakta Sakarya nehri kenarındadır. Bu arılıkta da koloniler sepet kovanlarda bulunmaktadır. Arılıktaki toplam koloni miktarı 200 adettir.

Anadolu Arısının Temin Edildiği Beypazarı Kapullu Arılığı

Beypazarı Kargı Köyü:

Bu arılıkta da koloniler geleneksel tahta kovanlarda bulunuyordu ve Toplam koloni miktarı 50 adetti.

İzole Arılığa Yerleştirme:

Genelde arılıklardaki arıların uçuş mesafelerinde başka koloniler bulunmamaktadır. Sepet kovanlardaki koloniler standart çerçeveli kovanlara aktarılmıştır. Satın alınan 50 koloni Kızılcahamam Kırkırca köyü Kaplanderesi kanyonunda kurulan izole arılığa yerleştirilmiştir. Satın alınan orijinal kolonilerin ana arılarının yaşları aynı olmadıkları ve bir kısmının yaşlı olmaları nedeniyle yüksek oranda ana arı kaybı yaşanmıştır. 2013 İlkbaharına 25 sağlıklı orijinal ana ulaşmıştır. Orijinal arılıklardan alınan kolonilerden 6 adedinin ana arıları 2014 ilkbaharına çıkmıştır. Bu 25 koloniden 26.11.2012 tarihinde morfolojik değerlendirmeler için örnekler alınmıştır. Birinci nesil kolonilerden yurtdışına örnekler gönderilmiş bu örneklerin analizleri yayınlanmıştır. (Nature dergisi)

Yolu Olmayan Geleneksel Anadolu Arılıklarından Sepet Kovanların Eşeklerle Taşınması

Orijinal Sepet Kovanlardaki Anadolu Kolonilerinin Çerçeveli Kovanlara Aktarılması

İkinci Neslin Üretimindeki Doğal Döllenme Şartları

  • 5 ayrı arılıktan alınıp Kaplan Deresi arılığına getirilen birinci nesil orijinal kolonilerin her bir grubundan larva transferi yöntemiyle yeteri kadar ana arı yüksükleri üretilmiştir.
  • Ana arılar daha doğmadan her bir orijinal grubun bu ana arı çıkacak gözleri satın alındığı arılığa çiftleştirmeye götürülmüşlerdir.
  • Kapalı ana arı gözleri yeteri güçte çekirdek kolonide ve çiftleştirme kutusunda bulunuyorlardı.
  • Bu orijinal arılıklarda yeteri kadar koloni bulunduğundan ve ana arılar sezon sonuna doğru döllenmeye götürüldüklerinden doğal döllemede erkek arı sorunu yaşanmamıştır.
  • Ana arılar en kaliteli şekilde döllenmişlerdir.
  • Bu ana arılar yumurtlayıp işçi arı gözleri kapanana kadar test edilmişler ve ondan sonra ruşet kolonilerde kullanılmışlardır.

Damızlık Saf Anadolu Ana Arı Üretilen İzole Kırkırca Arılığı

Yapay Dölleme Çalışmaları

  • 3 ve 4. neslin bir kısım ana arıları yapay tohumlama tekniği ile döllenmişlerdir.
  • Yapay döllenecek ana arılar en optimum şartlarda üretilmişlerdir.
  • Her grubun çiftleştirme kutuları üretim sırasına uyularak Kazan İnci Fidanlığında bulunan alana getirilmiştir.
  • Kaplan deresi arılığında her bir orijinal grubun ana üretimi için larva alınmayan kolonileri erkek arı üretimi için hazırlanmışlardır.
  • Yapay döllenen ana arılar işçi arı gözleri kapanana kadar çiftleştirme kutularında kontrol edilmişlerdir. Bu kontrollerle belirlenen uygun ana arılar kolonilere verilmek üzere Kaplan Deresi arılığına götürülmüşlerdir.
  • Döllenmiş ana arılarda uçmalarını engellemek amacıyla tek kanadın kesilmesi işlemi yapılmaktadır.
  • Ana arılara yapıştırılan renkli ve numaralandırılmış plakalarla kayıtların düzenli tutulabilmesi sağlanmaktadır.
  • 2014’te üretilen ve suni döllenen 90 ana arıdan 2015 sezonu boyunca 63 adedi aktivitelerini tam olarak korumuşlardır.

Test Edilen Fizyolojik Karakterler                                                                                 

Kolonilerin İlkbahar Gelişme Hızları

Koloniler erken ilkbahara çıktıklarında kondisyonları arılı çerçeve ve yavrulu çerçeve miktarları koloni kondisyon kartlarına işlenmektedir. Teste alınan kolonilerin her bir grubunun toplam arılı çerçeveleri ve ayrıca toplam yavrulu çerçeveleri saptanmaktadır. Örneğin Taşören grubundan 19 koloninin 04.05.2015 tarihindeki arılı çerçeve toplamları grubun toplam koloni miktarına bölünerek grubun erken ilkbahardaki ortalama arılı çerçeve miktarları bulunmaktadır. Aynı grubun kolonileri arılı çerçeve yönünden pik yaptıklarında örneğin Temmuz ayında grubun toplam arılı çerçeve miktarları koloni miktarına bölünerek gruptaki kolonilerin pik dönemindeki ortalama arılı çerçeve miktarları bulunmaktadır. Aynı hesaplama yöntemi grubun yavrulu çerçeve ortalamaları için de yapılmaktadır. Pik dönemdeki arılı çerçeve ortalamaları erken ilkbahardaki arılı çerçeve ortalamalarına bölünerek her bir grubun arı kondisyonlarının artış hızı saptanmaktadır. Anadolu Kolonilerinde artış (14.41/3.88)=3.71 kat Kafkas Kolonilerindeki artış (16.11/3.78)=4.26 kat ve Melez Kolonilerindeki artış (18.78/3.56)=5.27 kat olmuştur.

Kolonilerin Bal Verimleri

Bal verimleri bal test kolonileri ayrılarak ve bu kolonilerden hiçbir şekilde bölme arı alma takviye olarak kullanma gibi işlemler yapılmadan kolonilerin sezon sonunda hasat edilen balları saptanmıştır. Kolonilerin her birinin ballı çerçevelerdeki toplam bal miktarı kaydedilerek bal verimleri değerlendirilmiştir. 2014 yılında suni döllenmiş ana arılar verilen 14 Kapullu, 19 Taşören ve 13 Oymaağaç kolonileri ile Başağaç arılığındaki 9 Kafkas ve 9 Ana Anadolu x Baba Kafkas (Melez) olmak üzere toplam 64 koloni 2015 yılında test edilmişlerdir. Bal verim testleri Orta Anadolu Bölgesi için bal hasat dönemi olan Temmuz ayının sonunda yapılmıştır. Kuluçkalıktaki ballar hesaba katılmamış, ballıklarda olan bal miktarları Kapullu 14,78 kg, Taşören 20,21 kg, Oymaağaç 13,87 kg, Kafkas 23,00 kg, Hibrit (Melez) 35,00 kg olarak tartılmıştır.

Kolonilerin Kış Kayıpları

a=Kışa Giren Koloni Miktarı b=Kıştan Çıkan koloni Miktarı c=Toplam Kış Kaybı (a-b) d=Yüzde Kış Kaybı (c/a) Kış kaybı % olarak bu formül kullanılarak hesaplanmaktadır. 2012-2013 kışına ortalama arılı çerçevesi 3-4 olan 175 koloni ile girilip, 2013 ilkbaharına 167 koloni ile çıkılmıştır. Kayıp sadece 8 koloni olup, kış kaybı %4,57olarak hesaplanmıştır. 2013-2014 kışına ortalama arılı çerçevesi 3-4 olan 182 koloni ile girilmiş, 2014 İlkbaharına 160 koloni ile çıkılmıştır. Fiili kayıp 12 olup, kış kaybı %12.08’dir. Bu yıl kış ayları çok sert geçmiştir. 2014-2015 kışına 149 koloni ile girilmiş, 2015 İlkbaharına 143 koloni ile çıkılmıştır. Fiili kayıp 6 koloni olup kış kaybı %4.02 olmuştur. Tüm yıllar kış kaybı ortalaması %6.7 olmuştur.

Kolonilerin Oğul Eğilimi

Oğul sezonunda Anadolu Arısı için Mayıs ve Haziran aylarında periyodik koloni kondisyon tespitleri 10 günde bir yapılmıştır. Bu kontrollerde kapalı veya açık ana arı gözleri tespit edilmiştir. Ana arı gözü belirlenen her koloni oğul vermeye aday koloni olarak değerlendirilmiştir. Yapay tohumlanmış ana arı ihtiva eden 46 kolonide 8 adet kapalı veya açık ana arı gözü belirlenmiştir. Orta Anadolu Arısı için %18’lik oğul eğilimi hesaplanmıştır.

Kolonilerin Hırçınlık Testleri

Periyodik koloni kondisyon kontrollerinde arıcıları sokan arı miktarı kaydedilmektedir. Koloniler önünde top sallandırılarak top üzerinde sayılan iğne miktarları kolonilerin hırçınlıklarının hesaplanmasında kullanılmaktadır. Testler top sallayarak aynı gün aynı şartlarda her gruptan 10’ar koloniye yapılmıştır. Anadolu kolonilerinde ortalama 37,6, hibrit kolonilerde ortalama 17 ve Kafkas kolonilerinde ortalama 9,1 sokma gözlenmiştir. Hırçınlık en az Kafkas olmak üzere Hibrit ve Anadolu’ya doğru artış göstermiştir.

Bu projeye TAGEM’den 190.000 TL destek alınmış, Projeye ANG Vakfı’nın 533.000 TL desteği olmuştur.

Tescil Değerleri

Projemizin değerlendirme kurulu tarafından onaylandığı TAGEM Genel Müdürlüğü’nün 30.06.2016 tarihli yazısı ile tarafımıza bildirilmiştir. Orta Anadolu Arısı’nın Tescili için bu projede elde edilen aşağıdaki Fizyolojik, Morfolojik, Mitokondri DNA CytB ve COI-COII değerleri ve 5 mikrosatelit lokusu alel frekansları TAGEM Genel Müdürlüğü’nün Irk Tescil Birimi’ne sunulmuştur.  

Orta Anadolu Bal Arısında kanat ve bacak üzerindeki karakterleri uzunluk, genişlik(mm olarak) oranları ön kanat üzerindeki açıların değerleri ve arka kanatta bulunan kanca sayıları olmak üzere toplam 27 karakter ortalamaları saptanmıştır. Anadolu Arısı’nın bu morfolojik değerleri 2014 yılında belirlenen değerlerdir.
 

Karakter Ortalama Standart Hata
Femur Uzunluğu 2.572 0.016
Tibia Uzunluğu 3.136 0.013
Metatarsus Uzunluğu 1.967 0.035
Metatarsus Genişliği 1.128 0.003
Metatarsus Uzun/Gen oranı 0.581 0.001
Bacak Uzunluğu 7.654 0.010
Ön Kanat Uzunluğu 8.778 0.010
Ön Kanat Genişliği 2.963 0.004
Ön Kanat Uzun/Gen oranı 0.338 0.001
Kübital 1 Uzunluğu 0.492 0.004
Kübital 2 Uzunluğu 0.312 0.002
Kübital İndeks oranı 1.624 0.013
Tergit 2 rengi 7.295 0.052
Tergit 3 rengi 6.183 0.079
Tergit 4 rengi 4.140 0.051
Ön Kanat A4 açısı 32.428 0.212
Ön Kanat B4 açısı 99.411 0.541
Ön Kanat D7 açısı 99.459 0.267
Ön Kanat E9 açısı 19.437 0.135
Ön Kanat G18 açısı 89.061 0.293
Ön Kanat J10 açısı 52.054 0.406
Ön Kanat J16 açısı 88.861 0.468
Ön Kanat K19 açısı 78.402 0.344
Ön Kanat L13 açısı 14.273 0.144
Ön Kanat N23 açısı 86.995 0.257
Ön Kanat O26 açısı 42.625 0.351
Arka Kanat Kanca sayısı 20.736 0.039

 İ. Kandemir 2014

Moleküler Bulgular

DNA izolasyonunun ardından, ilk etapta mtDNA çalışmaları gerçekleştirilmiştir. CytB bölgesi ve COI-COII bölgesi için DNA dizileri çıkarılmıştır. Cyt B mtDNA gen bölgesi Bglll-F 5’-TAT GTA CTA CCA TGA GGA CAA ATA TC-3’, Bglll-R 5’-ATT ACA CCT CCT AAT TTA TTA GGA AT-3’ primer çifti kullanılarak 383 baz çiftlik kısmi dizi çıkarılmıştır. COI-COII Intergenik bölgesi E2 5’-GGC AGA ATA AGT GCA TTG-3’, H2 5’-CAA TAT CAT TGA TGA CC-3’ primer çifti kullanılarak 434 baz çiftlik kısmi dizi çıkarılmıştır. Aynı kolonilerden elde edilen DNA’lar kullanılarak 5 mikrosatelit lokusu (A24, A124,A113,Ap55 ve Ap81) için ortalama gözlenen heterozogotluk düzeyi 0,6126 ve lokus başına ortalama alel sayısı 9.8 olarak belirlenmiştir.                                        Gözlenen                       Lokus     Heterozigotluk            Allel Saysı                       A24              0.7561                               10                        B124            0.5375                               7                        A113            0.8415                               15                        Ap55           0.6265                               7                        Ap81           0.3012                               10

İ. Kandemir 2018

Kafkas ve Anadolu arı ırkları tanımlandıkları tarihteki fizyolojik, morfolojik ve moleküler değerleri ile korunmaktadırlar.

Kafkas ırkının değerleri 2004 yılından önce tanımlanmış ve o değerlerle tescil edilmiştir. Anadolu Arısı 2014 yılında tanımlanmıştır. Kafkas Arısında 2004 yılından 2018 yılına kadar 14 yılda en az yedi nesil ana değişmiştir. Anadolu Arısında 2014’den 2018 yılına kadar dört nesil ana değişmiştir. 2018 yılında her iki ırkın yeniden morfolojik ölçümleri yapılmıştır. Kafkas kolonilerinin 2004 yılındaki tescil değerleri ile 2018 yılındaki değerlerinin diskriminant tablosunda aynı kümede toplandığı, aynı şekilde Anadolu kolonilerinin 2014 ile 2018 yılları morfolojik değerlerinin diskriminant tablosunda aynı kümede toplandıkları ve örtüştükleri Camili Kafkas, Posof Kafkas ve Anadolu arılıklarının % 97 oranında birbirlerinden ayrıldığı görülmektedir. Bu sonuç her iki ırkında tanımlanan değerlerinde bir değişiklik olmadan korunabildiklerini göstermektedir.  

Damızlık Sertifikası

HAYGEM Genel Müdürlüğü Anadolu Arısı Damızlık Sertifikası

Özetle:

Anadolu Arısı Orta Anadolu’nun step ikliminin arısıdır. 1960’lı yıllarda İngiltere’ye, 1970’li yıllarda Çin’e kaçırılmıştır. İngiltere’de Anadolu arısı ile yapılan melez dünyanın en verimli melezidir. Anadolu Arısı Çin’de arı sütü üretiminde kullanılmaktadır. Anadolu Arısı 2012’de melezlenmemiş geleneksel arılıklardan temin edilmişlerdir. Fizyolojik, morfolojik ve moleküler özellikleri en ileri tekniklerle belirlenmiştir. İzole alanda 750 adet elit koloni elde tutulmaktadır. Tanımlanması ve korunması sağlanmış, seleksiyonu devam etmektedir. Yılda 1500-2000 adet saf, 4000-5000 adet Kafkas’la melez ana arıları üretilmektedir ve yılda 500-1000 adet damızlık oğulları üretilip arıcılarımıza servis edilmektedir. Orta Anadolu arısı 2014 yılından 2018 yılına kadar dört nesil geçirmiş olmasına rağmen 2014 yılında ölçülen morfolojik değerleri ile 2018 yılında ölçülen morfolojik değerleri birbirleri ile örtüşmüşler ve aynı kümede toplanmışlardır. Bunun anlamı orijinal Orta Anadolu kolonileri genetik özellikleri değişmeden  saf olarak korunabilmektedirler.